Geschiedenis
Op en om het Hijkerveld zijn talloze sporen van
prehistorische bewoning te vinden. De oudst gedateerde vondsten
bestaan uit vuurstenen werktuigen uit het Boreaal (8800-7500 v.Chr.).
Verspreid over het terrein, maar met name op het Landgoed
Hooghalen, zijn veel grafheuvels te zien. In deze heuvels
begroeven mensen uit de Nieuwe Steentijd, Bronstijd en IJzertijd
hun doden. In het zuidelijk deel van het Hijkerveld bevindt zich
een groot celtic-field of raatakkercomplex. De akkertjes werden
begrensd door wallen. Alhoewel deze wallen bij de ontginning van
de heide zijn geslecht, is de structuur - zeker vanuit de lucht
- nog altijd goed waar te nemen. Van dit gecombineerde
akkercomplex en woongebied uit de laatste 1000 jaar v.Chr. is
een groot deel systematisch onderzocht. Hierbij werden zeer veel
bewoningssporen aangetroffen. Het Hijkerveld is vanaf de
Steentijd tot in de Romeinse tijd bewoond geweest. Pas aan het
begin van de jaartelling verlieten de mensen, mogelijk hiertoe
gedwongen door zandverstuivingen en opdringend hoogveen, het
Hijkerveld en stichtten een nederzetting in de buurt van het
huidige dorp Hijken. Het Hijkerveld bleef in gebruik als
weidegrond voor het vee. Vanaf de Middeleeuwen werden de essen
aangelegd als permanent bouwland. De heide leverde via de
plaggen en de schapenmest de bemesting voor de essen. Soms
werden de schrale heidegronden hierbij zo sterk uitgemergeld dat
er zandverstuivingen ontstonden.
Met name in het Noord-Hijkerzand zijn de stuifduinen nog
duidelijk zichtbaar. De essen werden in de loop van de tijd
uitgebreid. Sinds de uitvinding van de kunstmest, aan het begin
van de 20e eeuw, verviel de noodzaak om schapen te houden,
waarmee de heide haar functie verloor. Grote delen van de heide
werden ontgonnen en omgezet in landbouwgrond of bos. In het
ontginningsgebied ontstonden nieuwe jonge landschappen, zoals de
landgoederen Kortewegse bos en Hooghalen, beide gevormd in de
jaren '30. Landgoed Kortewegse bos is vanaf haar ontstaan in
handen van de familie Korteweg, een vervenersfamilie uit Smilde.
De eerste aanzet tot de vorming van het Landgoed Hooghalen werd
gegeven door de familie Blauwboer. Het Landgoed Hooghalen kwam
later evenals het grootste deel van het Hijkerveld in bezit van
de verzekeringsmaatschappij AMEV. In 1986 kocht 'Het Drentse
Landschap' het landgoed en een groot deel van het eigenlijke
Hijkerveld aan. Het vogelreservaat Diependal was toen al twee
jaar in bezit van de Stichting. Het Hijkerveld is het grootste
natuurgebied van 'Het Drentse Landschap'.
Plantenwereld
In het Hijkerveld zijn uiteenlopende terreintypen aan te
treffen. Zompig hoogveen, luchtig Eiken-berkenbos, structuurrijk
Grove dennenbos, ondoordringbare rietruigten, kaal stuifzand,
uitgestrekte heidevlakten, schitterende vennetjes en imposante
Jeneverbesstruwelen.
In de lichte Grove dennenbossen van het Noord-Hijkerzand is
de Kraaihei bijzonder fraai tot ontwikkeling gekomen. De rijkdom
aan blad- en levermossen is in dit voormalige stuifzandgebied
opvallend. Ook komen hier de indrukwekkende Jeneverbessen voor.
Met name in de lagere delen van het centraal gelegen heideveld
zijn Dophei, Blauwe zegge en Kruipwilg te vinden. De vennetjes
langs het vloeimeer zijn als gevolg van vroegere dijkdoorbraken
volgestroomd met voedselrijk afvalwater uit het meer. Hierdoor
zijn hoogveenplanten verdrongen door meer algemene soorten als
Lisdodde, Riet en Grauwe wilg. In andere delen van het terrein
is het voedselarme karakter van de vennen beter bewaard
gebleven. Deze vennen bieden plaats aan plantensoorten als
Eenarig wollegras, Kleine zonnedauw en Lavendelhei.
Fietsers kunnen direct naast het fietspad al leuke bloemetjes
aantreffen, zoals Hondsviooltje, Muizenoortje, Stijve
ogentroost, Biggekruid, Echte kamille en Grasklokje.
Dierenleven
Wie het Hijkerveld bezoekt, kan het niet ontgaan dat het
gebied uitermate rijk aan dierenleven is.
Opvallend zijn bijvoorbeeld de grote aantallen Groene kikkers.
Vanuit sommige plassen klinkt in de zomer een oorverdovend koor
van deze groene kwakers. Voor een Drents heideveld is dit een
heel bijzonder verschijnsel, dat te danken is aan de eerder
vermelde doorbraken vanuit het voedselrijke Diependal. Een
ontmoeting met een Buizerd die midden op het fietspad, op zijn
gemak een konijntje zit te verorberen, behoort hier zeker tot de
mogelijkheden. En wie denkt dat het alleen mogelijk is om Adders
te zien door het hele terrein grondig af te zoeken, heeft het
mis. De meeste worden waargenomen als ze direct naast het
fietspad liggen te zonnen. In het Hijkerveld zijn tot nu toe 29
soorten vlinders waargenomen. Behalve enkele algemene soorten
die ook in tuinen voorkomen, leven hier vooral veel typische
'heidesoorten', zoals Heideblauwtjes, Veenhooibeestjes en
Kommavlinders. Heel veel van deze vlindertjes blijken, mits men
er even voor door de knieën wil gaan, vaak ware juweeltjes te
zijn. De vogelrijkdom van Diependal is een verhaal apart.
Diependal is zonder twijfel één van de meest vogelrijke
gebieden van Drenthe.
Beheer
Om te voorkomen dat de heide verandert in bos, worden er
diverse beheersmaatregelen toegepast, zoals plaggen, maaien en
begrazing met runderen en schapen. De heide wordt begraasd door
een grote kudde Schoonebekers onder de hoede van een
schaapherder. Ook loopt er een kudde Schotse Hooglanders in het
gebied rond. De schapen brengen de nacht door in de "Ensinkkooi".
Deze schaapskooi is een eigentijdse variant op het oeroude
Drentse potstalsysteem. De mest die in de kooi wordt verzameld,
wordt gebruikt om de bloemrijke graanakkers aan de rand van het
veld te bemesten. In feite bestaat het beheer uit een nabootsing
van het grondgebruik dat tot het ontstaan van de heide heeft
geleid. Er wordt aan gewerkt om de natuurwaarden van de
aangeplante bossen langs de rand van het heideveld te
versterken. Het landgoedkarakter van het Landgoed Hooghalen
wordt gehandhaafd en waar mogelijk versterkt, bijvoorbeeld door
het tuinontwerp bij het landhuis en de aanplant van solitaire
bomen en boomgroepen op markante plaatsen. Ook aan het in stand
houden van de lanenstructuur wordt zorg besteed. Een deel van het bos op het landgoed wordt samen met de daar aanwezige heide
als parklandschap beheerd.
Toegankelijkheid
Vanaf het dorp Hijken staat met bordjes aangegeven hoe de
parkeerplaats nabij de schaapskooi te bereiken is. Ook is er een
parkeerplaats aangelegd aan de rand van het Landgoed Hooghalen,
langs de weg van Hijken naar Laaghalen. De gemarkeerde
wandelroute is vanaf beide plaatsen te starten. De route gaat
door het Landgoed Hooghalen, over een groot deel van de centraal
gelegen open heide en langs de schaapskooi. Ook loopt er een
NIVON-route en een knapzakroute over het Hijkerveld, beginnend
aan de Laaghalerzijde. Fietsers kunnen zowel vanuit de noord-,
de zuid- als de oostkant via verharde fietspaden over het
Hijkerveld rijden. Vrijwel alle zandwegen door het terrein zijn
opengesteld voor wandelaars. De zandweg langs het vloeimeer is,
om verstoring van broedende vogels te voorkomen, tussen 15 maart
en 15 juli afgesloten voor het publiek. De wandelmogelijkheden
voor mensen met een hond zijn beperkt, omdat honden niet
meegenomen mogen worden binnen de rasters waar vee loopt te
grazen.
Op doordeweekse dagen in het zomerhalfjaar verlaat de
schaapskudde de kooi om ca.9.30 uur en keert om ca.16.30 uur
weer terug van het veld.
Diependal
Diependal bestaat uit het vloeimeer van de voormalige
aardappelmeelfabriek Oranje en een achttal vloeivelden. Het
vloeimeer is een bedijkte laagte waarin vroeger proceswater uit
de fabriek werd gepompt. Het functioneerde als bergingsbassin,
waaruit het vervuilde water ter zuivering naar het
vloeiveldencomplex kon uitstromen. Van dit voedselrijke
afvalwater leefden miljoenen kleine waterdiertjes, die op hun
beurt weer als voedsel dienden voor grote aantallen watervogels.
Via een stelsel van bezinkingsvakken stroomde het water
uiteindelijk deels gezuiverd af op het oppervlaktewater in het
Oranjekanaal. Door de steeds wisselende waterstanden en de
voedselrijkdom vormde het gebied een aantrekkelijk biotoop voor
steltlopers en watervogels. De voedselrijkdom van het water is
sinds de sluiting van de aardappelmeelfabriek in 1980
geleidelijk afgenomen. De wisselende waterstanden worden dankzij
een door windmolens gestuurde watercirculatie door de vakken in
stand gehouden. Er zijn veranderingen in aantallen van de
verschillende bezoekende vogelsoorten opgetreden. Veel soorten
steltlopers die het moesten hebben van de voedselrijkdom van het
gebied, nemen in aantal af. Maar doordat het water schoner en
helderder wordt, nemen de viseters onder de vogels juist weer in
aantal toe. Aalscholvers bezoeken het gebied tegenwoordig
dagelijks. Alle Nederlandse futensoorten, inclusief de zeldzame
Roodhalsfuut, brengen hier nu hun jongen groot. Zelfs Visarenden
worden geregeld waargenomen. Bijgevoegde tabel geeft een indruk
van de soortenrijkdom van dit unieke vogelreservaat. Aangezien
de mate van rust mede bepalend is voor de vogelrijkdom is het
terrein niet toegankelijk voor bezoekers. Wel bestaat de
mogelijkheid om het gebied te bekijken vanuit een midden in het
reservaat gelegen vogelobservatiehut, die via een ondergrondse
tunnel te bereiken is.
De vogelhut is te bereiken door komende uit de richting
Smilde langs het Oranjekanaal, bij het begin van het dorp Oranje
links af te slaan. De afslag naar de vogelhut is vanaf het
Oranjekanaal bewegwijzerd.
Vanaf half april tot en met september is de vogelhut in de
weekeinden van 10.00 tot 18.00 vrij toegankelijk. Buiten de
openingstijden is de hut op afspraak door groepen te bezoeken.
